Pesten op het werk in Zweden – ruim 100 zelfmoorden per jaar…

Pesten

Download Pesten factsheet TNO 2015

Het is altijd interessant om te weten hoe er in andere landen wordt om gegaan met pesten op de werkvloer. Zweden, en de overige Scandina-vische landen ook, worden vaak als voorbeeld genomen.

De reden hiervoor is dat deze landen door politiek Den Haag en de onder-zoeksinstituten vaak worden gezien als gidslanden voor Nederland.

Als eerste nemen we de Nederlandse wetgeving kort door. Hierna volgt de situatie zoals deze in Zweden is.


WAT ZEGT DE NEDERLANDSE WET?

In wettelijke regelgeving zoals de Arbowet en het Arbobesluit zijn dwingende voorschriften beschreven die de werkgever moet naleven. In deze bepalingen is niet omschreven wat pesten inhoudt en hoe de werkgever daarmee in een bepaalde situatie moet omgaan.

Zorgplicht werkgever
Op grond van artikel 7:658 BW heeft de werkgever een zorgplicht om te voorkomen dat een werknemer in de uitoefening van zijn werkzaamheden schade lijdt. Schade kan ook ontstaan doordat een werknemer gepest wordt op het werk. Werkgever kan aansprakelijk zijn als vast komt te staan dat hij zijn zorgplicht niet is nagekomen.

Wat houdt deze zorgplicht in? De werkgever zal er op moeten letten dat de psychosociale arbeidsbelasting niet te hoog is. In de praktijk komt het niet zelden voor dat een werknemer als gevolg van het pesten uitvalt. Zowel de werknemer als werkgever zijn hierbij niet gebaat. Het is dus van belang dat zowel de werknemer als de werkgever zich inspannen om het pesten te voorkomen dan wel te laten stoppen.

Arbobeleid
Een werkgever heeft de plicht om een beleid te voeren dat erop is gericht om zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden te creëren (arbobeleid). Dit houdt in dat de werkgever ook redelijke maatregelen neemt die er voor zorgen dat een werknemer niet (langer) gepest wordt, of dat het pesten zoveel mogelijk beperkt wordt. Deze maatregelen kunnen bestaan uit het voeren van een beleid om pesten te voorkomen, bijvoorbeeld door het houden van voldoende toezicht en het voorlichten van werknemers over pesten op het werk. De werkgever zal dus daadwerkelijk actie moeten ondernemen, voor zover de maatregelen redelijkerwijs van hem kunnen worden gevraagd.

Risico – Inventarisatie en – Evaluatie (RI&E)
Iedere werkgever in Nederland is verplicht om een arbobeleid te voeren. In de Arbowet is opgenomen dat de werkgever schriftelijk de risico’s vastlegt die de arbeid voor de werknemers met zich meebrengt. Het gaat dan om de zogenaamde risico- inventarisatie en –evaluatie. Hierin wordt ook een plan van aanpak opgenomen waarin de maatregelen zijn beschreven in verband met de geconstateerde risico’s. In de praktijk blijkt dat bepaalde groepen werknemers eerder bloot zouden kunnen staan aan pestgedrag.

In Zweden is de werkgever verplicht om beleid en procedures op te stellen voor als een werknemer wordt gepest. Er zou echter ook een soort van Ombudsman Pesten moeten zijn, is de mening van psycholoog Stefan Blomberg. Stefan Blomberg is als Beroepen- en Milieugeneeskundig (AMM) psycholoog verbonden aan het Universiteitsziekenhuis Linköping.

Er zijn in Zweden zeer veel aanwijzingen dat pesten op het werk toeneemt. Bij de verzekeringsmaatschappijen en Inspectie Arbeidsmilieu wijzen de statistieken uit dat steeds meer werknemers zich ziek melden als gevolg van pesten op de werkplek. De ervaringen van Stefan Blomberg wijzen in dezelfde richting.

Stefan Blomberg; ‘we tasten als het ware in het duister wat betreft het waarom. Noors onderzoek toont echter aan dat een neergaande conjunctuur en een combinatie verhoogde stress op de werkplek de veroorzakers zijn. Als er algemene onzekerheid heerst, een krappere arbeidsmarkt en men niet zeker is van baanbehoud ontstaan er sneller conflicten. In het uiterste geval kan zich dit tot allerlei vormen van pesten ontwikkelen.

Stefan Blomberg heeft jarenlang gewerkt met slachtoffers van pesten op het werk. Onlangs is zijn boek ‘Pesten op het werk – uitingen en acties’ uitgebracht.

Hij is van mening dat de samenleving pesten nog steeds onderschat. In Zweden wordt 9% van de werknemers meerdere keren per jaar blootgesteld aan pesten. Tienduizenden belanden hierdoor in de ziektewet. Volgens schattingen van veel Zweedse onderzoekers leidt pesten tot minstens 100 zelfmoorden per jaar.

Uiteraard zijn er meerdere factoren waardoor pesten kan worden veroorzaakt. Vaak is het een combinatie van leidinggeven en organisatie van de werkzaamheden, meent Stefan Blomberg. Een werkomgeving met slechte sociale voorzieningen en afspraken, veel onderlinge concurrentie en een leidinggevende die niet om kan gaan met conflicten is vaak een voedingsbodem voor pesten.

 

– Passief en afstandelijk leiderschap zijn aanwijsbare risicofactoren. Daardoor is het niet vreemd dat er conflicten op de werkplek ontstaan. Het is aan de leidinggevende dat, voordat er escalatie plaats kan vinden, conflicten bespreekbaar worden gemaakt en oplost. Bij gecompliceerde gevallen kan het goed zijn om externe hulp in te roepen.

Wanneer Stefan Blomberg een pestsituatie beschrijft is het vaak een vorm van procesbeschrijving. Nieuwe regelgeving van de Inspectie Arbeidsmilieu betreffende organisatorische en sociale werkomgeving (AFS 2015: 4), beschrijft het begrip slachtofferschap. Het is gedefinieerd als zijnde negatieve acties richting werknemers welke kunnen leiden tot uitsluiting. Het kan pesten zijn, maar niet altijd.

– Slachtofferschap is één niveau onder pesten. Het slachtoffer kan zich niet verdedigen. Dit gevoel van slachtoffer zijn, de machteloosheid en onbehagen, het zijn duidelijke voedingsbodems voor allerlei aandoeningen en ziekteverschijnselen.

– Pesten hoeft niet openlijk plaats te vinden, allerlei vormen van intimidatie vinden vaak plaats zonder dat de omgeving het opvalt of opmerkt, geeft Stefan Blomberg aan.

– De sociale uitsluiting, collega’s die niet groeten, stilvallende gesprekken als men ergens binnenkomt kunnen net zo moeilijk te verdragen zijn. Bovendien zijn deze vormen van pesten veel moeilijker te ontdekken. Dat wat collega’s niet doen is voor slachtoffers juist veel moeilijker om te negeren.

Alle bedrijven in Zweden moeten een beleid met bijbehorende represailles tegen pesten hebben, benadrukt Stefan Blomberg. En dit beleid moet niet alleen bestaan uit een aantal mooie volzinnen.

– Men moet benadrukken welke regels van toepassing zijn op de werkvloer. Iedereen is gelijk, iedereen wordt met respect behandeld. Ook zal moeten worden aangegeven wat niet wordt geaccepteerd op de werkvloer en dat dit beleid ‘in beton’ gegoten is.

Dit beleid moet worden verankerd tussen alle werknemers, zegt Stefan Blomberg. Het moet worden besproken, en iedereen moet zijn zegje kunnen doen. Overleg op de werkvloer zelf bevordert de bewustwording en verankering hiervan.

– Vervolgens wijst hij erop dat dit zowel voor hoog en laag in de organisatie geldt. Dus ook voor alle leidinggevenden. En is Blomberg tevens van mening dat het beleid met zekere regelmaat moet worden getoetst.

Het beleid moet ook voorzien zijn van vastgestelde regels hoe te handelen wanneer iemand de geldende normen en waarden overtreedt. Het moet, zegt Stefan Blomberg, voor werknemers helder zijn dat er geen vergelding plaats kan vinden als zij pestend gedrag hebben aangegeven.

– Dit laatste is van cruciaal belang. De meeste slachtoffers durven pesten niet aan te geven omdat zij bang zijn dat het daarna alleen maar erger wordt. Slachtoffers moeten weten welke wegen zij moeten en kunnen volgen. Als algemene regel geldt dat zij zich eerst tot hun directe leidingevende wenden. Als deze leidinggevende er ook bij betrokken is, dan nog een stap hoger of naar de HR Afdeling. Mocht dit allemaal niet mogelijk of moeilijk zijn dan moet er bijvoorbeeld een externe partij beschikbaar zijn.

Pestgevallen moeten onderzocht worden door iemand waar alle partijen op vertrouwen kunnen. Stefan Blomberg is voorstander van een werkwijze welke door Noorse specialisten is uitgewerkt; het zogenoemde ‘Feitenonderzoek’.

  • Zowel slachtoffer als verdachte moet worden gehoord
  • Mogelijkheid tot weerwoord moet aanwezig zijn
  • onpartijdige uitgangspunten, helder en transparant
  • er mag niets vertrouwelijk worden behandeld
  • waarborg voor de onderzoeker om onaangename informatie te verstrekken

Met deze afspraken en werkwijze verhoogt men de slagingskans aanzienlijk en zullen de besloten maatregelen eerder op de werkvloer worden geaccepteerd.

– Uiteraard is er altijd het risico dat een onderzoek heeft geleid tot uitkomsten waar niemand tevreden mee is, of dat iemand zich onrechtvaardig behandeld of gekrenkt voelt.

Bij kleine bedrijven met bijvoorbeeld 1 leidinggevende en geen bedrijfsarts kan een situatie voor een slachtoffer onhoudbaar zijn, helemaal als het een leidinggevende betreft die zelf pest.

– Dit zijn de ergst mogelijke situaties. Je hebt als slachtoffer nergens een aanspreekpunt. De Landelijke inspectiediensten kijken alleen naar het groter geheel, niet naar de specifieke gevallen. De enige mogelijkheid die je dan nog hebt is een andere baan zoeken. Zelf ben ik echter van mening dat er een instantie moet zijn waar je je als slachtoffer van pesten aan kunt wenden, bijvoorbeeld een ombudsman pesten & discriminatie. Dit zou tevens een soort van noodoplossing moeten zijn voor grotere bedrijven waar nauwelijks of geen pestbeleid aanwezig is.

Stefan Blomberg is in grote lijnen tevreden met de nieuwe richtlijnen van Inspectie Arbeidsmilieu. Deze geven een goede basis om pesten op de werkvloer tegen te gaan. Vooral als het gaat om de formulering dat onderzoekers hiervoor speciaal opgeleid dienen te zijn.

– Het is ontzettend belangrijk dat dit wordt benadrukt in de nieuwe richtlijnen. Wel zijn er onderzoekers die vinden dat de definitie van pestslachtoffer te vaag is en breder is van opzet dan de oude richtlijnen. Ik vindt het juist prima dat de definitie, zoals deze nu is, breder van opzet is. Dit verminderd de mogelijkheid van de werkgever om te zeggen ” volgens de definitie valt dit niet onder pesten”.

Ook is hij van mening dat het mogelijk moet zijn voor Inspectie Arbeidsmilieu om werkgevers te kunnen beboeten als zij inbreuk plegen op de nieuwe regels. “Dit is een grote tekortkoming in de nieuwe richtlijnen, hierdoor zouden deze meer impact hebben gekregen. Maar ik denk niet dat je de hoop op moet geven, uiteindelijk zal deze er ook komen”

TEXT: JONAS FOGELQVIST vertaald door: Henk Stuiver

Zweden heeft 9 miljoen inwoners waarvan 4.8 miljoen een (deeltijd) baan hebben. Pesten op de werkplek leidt tot minstens 100 zelfmoorden per jaar in Zweden. Hoe zou dit cijfer in verhouding staan met Nederland?